MÝRDALUR er heimsþekktur fyrir einstaklega fjölbreytta og stórbrotna náttúru. Árlega heimsækja hann tugþúsundir ferðamanna og eyða þar drjúgum tíma til náttúruskoðunar, sjálfum sér til bóta og gestgjöfum til lífsviðurværis. Þungamiðjan er strand- og votlendissvæðin um miðbik sveitarinnar, sem hafa gríðarlegt aðdráttarafl m.a. vegna fjölbreytts gróðurs og fuglalífs. Þar skiptast á sjávarhamrar, malarfjörur, ósar,leirur og gróin lönd. Dyrhólaey er friðlýst og fyrir liggur þingsályktunartillaga um friðlýsingu austurhlíða Reynisfjalls.

Dyrhólaós, leirur hans og votlendi eru á náttúruminjaskrá, svo og Reynisfjara og syðsti hluti Reynisfjalls. Þessi svæði eru umlukin votlendi, mýrum og ræktarlandi. Ofar í landinu liðast þjóðvegur 1 með hæðum um lága hálsa og fórnar litlu í sveit þar sem skammt er milli fjalls og fjöru. Dettur nokkrum í hug að rjúfa þessa heildarmynd með lagningu hraðbrautar um fjörur, votlendi og griðlönd fugla og manna, með jarðgöngum hér og þar, grjótgörðum um ósbakka og sjóvarnarmúrum með ströndu í mannhæðatali? Trúir því einhver að meðal heimamanna séu deildar meiningar um að vernda þessa náttúruauðlind, sem þeir sjálfir hafa lífsviðurværi af og tugir ferðaþjónustufyrirtæka sömuleiðis, auðlind sem tugir þúsunda ferðamanna hagnýta sér til alhliða uppbyggingar? Er hugsanlegt að farið hafi framhjá einhverjum á velmektartímum bankakerfis og stóriðju að umhverfisvernd er ekki aðeins forsenda sjálfbærrar ferðaþjónustu, heldur líka grundvöllur hagkerfis framtíðarinnar?

Fyrir nokkrum árum skaut upp kollinum hugmynd um að leggja nýja þjóðleið í gegnum Mýrdalinn. Þeir sem sækja mál þetta harðast krefjast þess að ný veglína verði sett inn á aðalskipulag, hvað sem hún kann að kosta, „með kjafti og klóm“ eins og einn talsmanna þeirra orðaði það snyrtilega. Þeir vísa öllum mótrökum um kostnað og tjón á umhverfi, samfélagi og eignum á bug, en horfa eingöngu til þess að vegur styttist um 2-3 km og fullyrða að nýr vegur auki öryggi.

Fyrir nokkrum árum valdi hið heimsþekkta tímarit National Geographic Víkurfjöru eina af tíu fegurstu fjörum heims. Sú veglína sem ofangreindir aðilar heimta fórnar þeirri fjöru og breytir í risavaxinn sjóvarnargarð. Eðlisbreyting verður á Víkurþorpi með lagningu hraðbrautar og jarðganga þar sem nú eru íþrótta-, útivistar- og náttúruskoðunarsvæði – fjaran, urðin, fjölbreyttur gróðurinn, sjófuglinn. Vestan Víkur klýfur veglínan fornar byggðir og tugi bújarða, rekur sig um friðaðar leirur Dyrhólaóss og gjörbreytir ásýnd Mið-Mýrdals.

Almannasamtök, íbúar, Umhverfisstofnun og fleiri hafa gagnrýnt þessi áform harðlega og bent á að tillögur þessar feli í sér gríðarleg neikvæð og óafturkræf áhrif á náttúrufar og stangist á við skuldbindingar og stefnu stjórnvalda í umhverfismálum. Siglingastofnun hefur sýnt fram á að þjóðvegur á sjávarbakka feli í sér mun umfangsmeira og dýrara inngrip í náttúruöflin en fyrirliggjandi áætlun um flóðvarnir fyrir Víkurkauptún.

Vegagerðin telur að bæta megi núverandi þjóðleið um Mýrdal fyrir innan við einn milljarð króna án teljandi umhverfisáhrifa. Beinn kostnaður við nýja þjóðleið er talinn 3-5 sinnum meiri, en margt bendir til þess að hann yrði mun meiri. Er þá ótalið gríðarlegt tjón sem íbúar og eigendur lands og fasteigna verða fyrir og skaðabætur sem sveitarfélag og Vegagerð þurfa líklega að greiða. Fullyrðingar um aukið öryggi nýrrar veglínu eru ýktar og ósannaðar, en ljóst er að endurbætur á núverandi þjóðleið munu að líkindum auka öryggi umferðar þannig að ekki verði lakara en almennt gerist í dreifbýli.

Eftir því sem betur er undið ofan af máli þessu verður mönnum ljósara það glóruleysi og yfirgangur sem einkenna málatilbúnaðinn. Engu að síður er tillaga að nýrri veglínu nú rædd í fullri alvöru af skipulagsnefnd Mýrdalshrepps, fyrst og fremst vegna ofurþrýstings fárra manna. Það hefur því miður verið til siðs hér á landi að ögra opinberum aðilum og kjörnum fulltrúum til ákvarðana og þar með samsektar á illa ígrunduðum framkvæmdum, í trausti þess að pólitískir hagsmunir ráði för því að hið opinbera borgi alltaf ævintýrið – hvað sem það kostar.

Þeir sem láta sig nokkru varða opinbera fjársýslu, ferðaþjónustu og náttúruvernd á Íslandi almennt hljóta að láta sig þetta mál varða. Þetta er ekki ómerkur sveitakrytur heldur landsmál. Ábyrgð þeirra sem hér fá málum ráðið er þung. Eftir því verður tekið hvernig nýr skipulagsfulltrúi og sveitarstjórn axla þá ábyrgð, og hvort sá klafi verði lagður á fjárhag ríkis og sveitarfélags sem óþörf veglína kostar. Þjóðin mun leggja við hlustir og ferðaþjónustan í landinu mun spyrja hvert hún skuli beina ferðamönnum eftir að glæstri náttúrusmíð verður umturnað í ærandi umferðaræð til eilífðar. Og þótt ný veglína um náttúruperlur í Mýrdal verði knúin inn á aðalskipulag án þess að koma til framkvæmda í bráð er það í sjálfu sér stórtjón og segir umheiminum hvaða augum við lítum umhverfi okkar. Yfir mun þá vofa um óvissa framtíð að skipulagsslysið verði að umhverfisslysi.

Höfundur er framkvæmdastjóri og áhugamaður um sjálfbæra efnahagsþróun.

Greinin birtist í Morgunblaðinu mánudaginn 19 janúar, 2009